Czy jesteśmy sobie potrzebni ?
Myślę, że jedną z ważniejszych ludzkich potrzeb jest świadomość, że jesteśmy komuś potrzebni. Że to, co robimy, nie kończy się wyłącznie na nas samych, ale wnosi coś w życie innych ludzi. Że nasza praca, wiedza, wrażliwość czy umiejętności znajdują po drugiej stronie kogoś, komu rzeczywiście mogą coś dać.
Dużo mówi się dzisiaj o potrzebie niezależności, samorealizacji, życia w zgodzie ze sobą. To wszystko jest ważne. Ale być może trochę rzadziej zadajemy sobie pytanie o drugą stronę: co dajemy od siebie innym i czy świadomość, że jesteśmy im potrzebni, nie jest równie ważną częścią naszego poczucia sensu.
Myślę o tym również jako malarka. Bo obraz powstaje w samotności, ale niekoniecznie po to, żeby w samotności pozostać.
Malarstwo jest dla mnie czymś bardzo osobistym, ale nigdy nie myślałam o nim jak o zamkniętym obiegu, w którym artysta tworzy wyłącznie dla siebie.
Tworzymy dlatego, że mamy taką wewnętrzną potrzebę.
Dla wielu artystów twórczość jest osią życia, sposobem rozwijania świadomości, ćwiczenia patrzenia, przeżywania i rozumienia rzeczywistości. Często wiąże się też ze szczególną wrażliwością, czasem wręcz nadwrażliwością. To, co później znajduje się w obrazie, nie jest więc jedynie zestawem estetycznych decyzji. Wyrasta z bardzo intensywnego sposobu bycia w świecie i poznawania go.
Dlatego tak istotne staje się pytanie, czy to doświadczenie potrafi przejść dalej – do drugiego człowieka. Czy poprzez obraz może wydarzyć się pomiędzy dwojgiem ludzi prawdziwa komunikacja?
Ta potrzeba nie jest właściwa wyłącznie artystom. Myślę, że jest w nas podstawowa potrzeba uczestniczenia w czymś większym niż my sami. Chcemy wiedzieć, że nasza obecność, wiedza, umiejętności czy wrażliwość mogą komuś coś dać.
Sztuka jest szczególnym przypadkiem tej wymiany. Nie odpowiada na oczywistą potrzebę praktyczną, a jednak człowiek od tysięcy lat tworzy obrazy, muzykę i opowieści. Potrzebujemy rzeczy, które nie służą biologicznemu przetrwaniu, ale wzbogacają doświadczenie życia. Oglądamy filmy, które nie opuszczają nas przez wiele dni. Wracamy do muzyki, która potrafi zmienić nasz nastrój. Czytamy książki, których zdania pamiętamy po latach.
Co ciekawe, nauka coraz częściej przygląda się temu, co intuicyjnie czuliśmy od dawna. Wyniki badań pokazują, że wpływ kontaktu ze sztuką na człowieka jest czymś znacznie więcej niż wyłącznie poetycką intuicją.
Może więc ta nasza „uczta dla duszy” jest człowiekowi potrzebna bardziej dosłownie, niż sądzimy.
A skoro tak – dlaczego tak często zostawiamy sztukę w muzeach i galeriach?
Dlaczego nie zapraszamy jej częściej do miejsc, w których naprawdę żyjemy?
Oryginalna praca jest pojedynczym śladem czyjejś obecności. Powstała w konkretnym czasie, z konkretnych decyzji, gestów i poszukiwań. A później spośród setek czy tysięcy obrazów właśnie ten jeden wybiera ktoś drugi.
Od tej chwili zaczyna opowiadać już nie jedną, a dwie historie.
Wniesienie sztuki do domu przestaje być wtedy dekorowaniem ściany. Staje się jednym ze sposobów budowania przestrzeni, która naprawdę mówi coś o ludziach, którzy w niej mieszkają.
A potem zaczyna działać czas.
Obraz może towarzyszyć nam przez dziesięciolecia. Zmieniać mieszkania, miasta, ściany. Być oglądany rano i wieczorem, w letnim słońcu i listopadowym półmroku. Towarzyszyć wydarzeniom, których w chwili jego wyboru jeszcze nawet nie potrafiliśmy sobie wyobrazić.
W pewnym momencie przestaje być tylko obrazem, który kiedyś wybraliśmy. Staje się częścią naszego domu.
A później być może częścią historii naszej rodziny.
Myślę, że większość z nas ma albo pamięta takie przedmioty. Rzeczy po rodzicach czy dziadkach, których znaczenia nie da się już zmierzyć ich wartością materialną. Są ważne dlatego, że należały właśnie do nich. Że stały w określonym miejscu, były dotykane ich rękami, towarzyszyły ich codzienności.
Obraz może mieć w sobie jeszcze jeden rodzaj pamięci: był przecież czyimś wyborem.
Być może kiedyś znajdzie się w domu córki albo syna. Później wnuczki czy wnuka. I ktoś powie: „Ten obraz zawsze wisiał u mojej mamy”. Albo: „To był ulubiony obraz babci”.
I nagle praca, którą ktoś kiedyś wybrał dlatego, że go poruszyła, zaczyna opowiadać następnym pokoleniom także o nim samym. O jego wrażliwości. O tym, czym chciał się otaczać. Co uważał za piękne. Co go zatrzymywało.
Obraz staje się śladem czyjegoś spojrzenia.
Jest w tym dla mnie coś niezwykłego, bo przecież zanim stał się śladem człowieka, który go wybrał, był śladem kogoś innego – człowieka, który go stworzył.
I tutaj te dwie historie się spotykają.
Malarstwo nie polega na nauczeniu się zestawu czynności, które później wystarczy poprawnie powtarzać. Można przez lata rozwijać warsztat, zdobywać wiedzę i doświadczenie, a jednak przy kolejnym obrazie znów znaleźć się w sytuacji, której się nie zna.
I właściwie powinno tak być.
Jeśli rozwój artystyczny ma być prawdziwym poszukiwaniem, nie można znać wszystkich odpowiedzi przed rozpoczęciem pracy. Każdy obraz stawia trochę inne pytania. Trzeba podejmować decyzje, których skutku nie da się do końca przewidzieć. Czasem zrezygnować z czegoś, co było dobre, bo czuje się, że można pójść dalej. Czasem się pomylić. Czasem długo nie wiedzieć, czego właściwie się szuka, a mimo to szukać dalej.
Jeżeli tworzenie ma być rozwojem, a nie produkowaniem kolejnych przedmiotów według sprawdzonego przepisu, artysta raz po raz wchodzi na teren, którego jeszcze nie zna.
Dlatego tak ważna jest świadomość, że to, co tak intensywnie przeżywamy i czemu poświęcamy ogromną część życia, nie zatrzymuje się na drzwiach pracowni. Że po drugiej stronie znajduje się ktoś, kogo ten obraz porusza.
Nie musi czuć tego samego co ja. Obraz, kiedy opuszcza pracownię, zaczyna żyć również cudzym spojrzeniem, cudzym doświadczeniem i cudzymi skojarzeniami.
To jest jedna z najpiękniejszych rzeczy w sztuce: obraz może stać się miejscem spotkania wrażliwości dwóch osób.
Dlatego chciałabym, żebyśmy częściej wpuszczali sztukę do swoich domów.
Chciałabym, żebyśmy jej szukali. W galeriach, na wystawach, targach, w pracowniach i bezpośrednio u artystów. Patrzyli na rzeczy bardzo różne i sprawdzali, co naprawdę nas zatrzymuje. Znajdowali prace, z którymi chcemy żyć.
Takie, na które będziemy patrzeć przez lata i które z czasem obrosną naszym własnym życiem. A być może kiedyś także życiem ludzi, którzy przyjdą po nas.
Bo wtedy obraz, który powstał kiedyś w ciszy pracowni, przestaje być samotnym przedmiotem. Zaczyna uczestniczyć w czyjejś codzienności, pamięci i historii.
Gdzieś pomiędzy człowiekiem, który go stworzył, a człowiekiem, który zrobił dla niego miejsce w swoim domu, domyka się coś bardzo ludzkiego.
Coś, co zaczęło się od potrzeby tworzenia, kończy się spotkaniem.
I może właśnie wybór czyjejś sztuki jest jednym z najprostszych, a jednocześnie najbardziej osobistych sposobów powiedzenia drugiemu człowiekowi:
to, co robisz, jest potrzebne.